काठमाडौँ । इरानसँगको युद्धपछि खाडी देशहरूले विश्व बजारमा तेल पुर्‍याउने पुरानो बाटो परिवर्तन गर्न थालेका छन् । यसअघि कम लागतमा तेल उत्पादन गरेर होर्मुज जलडमरूमार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पठाउने गरेका खाडी देशहरू अहिले उक्त मार्गमाथिको निर्भरता घटाउन नयाँ पाइपलाइन, तेल भण्डारण र वैकल्पिक निर्यात मार्ग निर्माणमा अर्बौँ डलर खर्च गरिरहेका छन् ।

फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि होर्मुज जलडमरूमार्ग हुँदै हुने तेल ढुवानी निरन्तर प्रभावित भएको छ । समुद्री बारुदी सुरुङ, क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमणको जोखिम, अमेरिका र इरानबीचको नाकाबन्दी तथा बढ्दो बिमा लागतका कारण यस मार्गबाट दैनिक पार हुने कच्चा तेलको मात्रा २ करोड ब्यारेलबाट घटेर ३७ लाख ब्यारेलमा झरेको बताइएको छ ।

यसको प्रत्यक्ष असर साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कुवेतजस्ता खाडी देशमा परेको छ। त्यसैले यी देशहरूले नयाँ पाइपलाइन निर्माण, पुराना पाइपलाइनको क्षमता विस्तार तथा भारत, जापान र दक्षिण कोरियाजस्ता एसियाली मुलुकमा थप तेल भण्डारणको तयारी थालेका छन् ।

संयुक्त अरब इमिरेट्सको नयाँ पाइपलाइन

होर्मुज जलडमरूमार्गको विकल्प खोज्ने प्रयासमा संयुक्त अरब इमिरेट्स सबैभन्दा अगाडि देखिएको छ । व्यापार र समुद्री मार्गमा ठूलो निर्भर रहेको यस देशमा होर्मुज संकटको प्रभाव बढी परेपछि उसले तेल निर्यातलाई उक्त जलडमरूमार्गबाट अलग गर्ने प्रयास थालेको हो ।

ओमानको खाडी किनारमा रहेको फुजैरामा दोस्रो तेल पाइपलाइन निर्माण तीव्र रूपमा भइरहेको छ । यस पाइपलाइनले अबुधाबीका तेल क्षेत्रलाई सीधै फुजैरासँग जोड्नेछ। परियोजना पूरा भएपछि तेल बोकेका पानीजहाजलाई होर्मुज जलडमरूमार्ग पार गर्नुपर्ने आवश्यकता कम हुनेछ । परियोजना पूरा भएपछि संयुक्त अरब इमिरेट्सले होर्मुज जलडमरूमार्गलाई छल्दै दैनिक ३६ लाख ब्यारेलसम्म कच्चा तेल निर्यात गर्न सक्नेछ । यसबाट अबुधाबीका करिब सम्पूर्ण स्थलमा रहेका तेल क्षेत्रबाट निकालिएको कच्चा तेल होर्मुजमा प्रवेश नगरी सीधै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउन सकिनेछ । स्थलमा रहेका तेल क्षेत्रबाट निकालिएको कच्चा तेललाई स्थलमा उत्पादित तेल भनिन्छ भने समुद्रभित्र रहेका तेलकुवाबाट निकालिएको तेललाई समुद्रमा उत्पादित तेल भनिन्छ ।

संयुक्त अरब इमिरेट्सले तेलसँगै ग्यास निर्यातलाई पनि सुरक्षित बनाउने प्रयास गरिरहेको छ। सरकारी कम्पनी एडीएनओसीले प्राकृतिक ग्यास परियोजनामा ८ अर्ब २० करोड अमेरिकी डलर लगानी गर्ने घोषणा गरेको छ । साथै पूर्वी तटमा नयाँ तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास निर्यात केन्द्र निर्माण गर्ने योजना बनाइएको छ। यसबाट भविष्यमा ग्यास निर्यातमा पनि होर्मुज जलडमरूमार्गमाथिको निर्भरता घटाउने लक्ष्य छ ।

साउदी अरबले लाल सागरलाई बनाउँदै वैकल्पिक मार्ग

होर्मुज जलडमरूमार्गमा जोखिम बढेपछि साउदी अरबले १ हजार २०१ किलोमिटर लामो पूर्व–पश्चिम तेल पाइपलाइनको प्रयोग बढाएको छ । सन् १९८० को दशकमा इरान–इराक युद्धका बेला निर्माण गरिएको यो पाइपलाइनले साउदी अरबका पूर्वी तेल क्षेत्रलाई लाल सागरस्थित यान्बु बन्दरगाहसँग जोड्छ । साउदी अरबले अहिले यही पाइपलाइनमार्फत दैनिक ७० लाख ब्यारेल कच्चा तेल लाल सागर हुँदै विश्व बजारमा पठाइरहेको छ । सरकारले यसको क्षमता दैनिक थप १० लाखदेखि २० लाख ब्यारेलसम्म बढाउने तयारी गरेको छ । परिष्कृत पेट्रोलियम पदार्थका लागि समानान्तर नयाँ पाइपलाइन निर्माणको कामसमेत अघि बढाइएको छ ।

कुवेत र इराक पनि वैकल्पिक मार्गको खोजीमा

कुवेतले साउदी अरब तथा अन्य अरब देशसँग मिलेर आफ्नो तेल क्षेत्रलाई लाल सागर वा ओमानका बन्दरगाहसँग जोड्ने पाइपलाइन निर्माणबारे छलफल गरिरहेको छ । इराक र जोर्डनले पनि लामो समयदेखि रोकिएको पाइपलाइन परियोजना पुनः अघि बढाएका छन् । उक्त परियोजना पूरा भएमा दैनिक १० लाख ब्यारेलसम्म तेल लाल सागरको अकाबा बन्दरगाहसम्म पुर्‍याउन सकिनेछ । इराकले किर्कुकदेखि सिरियाको भूमध्यसागरीय तटसम्म जाने क्षतिग्रस्त पाइपलाइन मर्मतको काम पनि तीव्र बनाएको छ ।

एसियाली देशमा तेल भण्डारण बढाउँदै

खाडी देशहरूको रणनीति पाइपलाइन निर्माणमा मात्र सीमित छैन । भविष्यमा होर्मुज जलडमरूमार्ग पूर्ण रूपमा बन्द भए पनि तेलको आपूर्ति नरोकियोस् भनेर भारत, जापान र दक्षिण कोरियामा अतिरिक्त तेल भण्डारणको व्यवस्था गर्न थालिएको छ । यस योजनाअनुसार संकट आउनुअघि नै होर्मुज जलडमरूमार्गबाहिरका क्षेत्रमा पर्याप्त तेल भण्डारण गरिनेछ। यसले जलडमरूमार्ग बन्द हुँदा पनि केही समयसम्म विश्व बजारमा तेल आपूर्ति कायम राख्न सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

वैकल्पिक मार्ग पनि जोखिममुक्त छैन

तर होर्मुज जलडमरूमार्गको विकल्पका रूपमा प्रयोग भइरहेका नयाँ मार्ग पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित भने छैनन् । साउदी अरबको थप तेल अहिले लाल सागर र बाब अल–मन्देब जलडमरूमार्ग हुँदै जाने भएकाले त्यहाँको सुरक्षा जोखिम बढेको छ । यमनका हुथी विद्रोहीले यस क्षेत्रमा पानीजहाजमाथि निरन्तर आक्रमण गर्दै आएका छन् ।

यसै साता लाल सागरमा एउटा पानीजहाजमाथि भएको आक्रमणमा ६ जनाको मृत्यु भएको बताइएको छ । त्यसैले एउटा जोखिमपूर्ण मार्गबाट अर्को जोखिमपूर्ण मार्गतर्फ तेल ढुवानी सार्दा पनि खाडी देशहरूको समस्या पूर्ण रूपमा समाधान हुने अवस्था छैन । विशेषज्ञहरूका अनुसार खाडी देशहरूले होर्मुज जलडमरूमार्गमाथिको निर्भरता निश्चित रूपमा घटाउनेछन्, तर त्यसलाई पूर्ण रूपमा त्याग्न भने सम्भव छैन । होर्मुज जलडमरूमार्गका फाइदा यति धेरै छन् कि त्यसको पूर्ण विकल्प तयार गर्न कठिन छ । तर अब केवल यही एउटा मार्गमा निर्भर रहन पनि सम्भव नरहेको  समेत बताइएको छ । यसरी इरानसँगको युद्धपछि खाडी देशहरूको तेल व्यापारमा ठूलो परिवर्तन देखिएको छ । भविष्यमा तेल निर्यातका लागि एउटै जलमार्गमा निर्भर रहनेभन्दा धेरैवटा पाइपलाइन, बन्दरगाह र भण्डारण केन्द्रमार्फत आपूर्ति सुरक्षित बनाउने रणनीति खाडी देशहरूले अघि बढाएका छन् ।