काठमाडौँ । वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालामा कृत्रिम रूपमा मानव शुक्राणु विकास गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण सफलता हासिल गरेका छन् । अनुसन्धानकर्ताले मानव स्टेम सेलबाट भविष्यमा परिपक्व शुक्राणु बन्न सक्ने प्रारम्भिक शुक्राणु कोशिका विकास गर्न सफल भएका हुन् । यो उपलब्धिले पुरुष बाँझोपनको कारण बुझ्न र भविष्यमा प्रजनन उपचारको नयाँ आधार तयार गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

अमेरिकाको पेन्सिल्भेनिया विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताले गरेको यो अध्ययन वैज्ञानिक पत्रिका सेल स्टेम सेलमा प्रकाशित भएको छ । अनुसन्धानका क्रममा वैज्ञानिकहरूले पहिलोपटक मानव स्टेम सेलबाट तयार गरिएका प्रारम्भिक शुक्राणु कोशिकालाई विशेष जैविक वातावरणमा जीवित मुसाको शरीरमा विकास गराएका हुन् । उनीहरूको मुख्य उद्देश्य अहिले परिपक्व शुक्राणु उत्पादन गर्नु नभई मानव शुक्राणु बन्ने प्रारम्भिक जैविक प्रक्रिया राम्रोसँग बुझ्नु रहेको बताइएको छ ।

अनुसन्धानकर्ताका अनुसार यस प्रविधिबाट पुरुष बाँझोपनसम्बन्धी अनुसन्धानमा ठूलो सहयोग पुग्नेछ। हाल पुरुष बाँझोपनका करिब ४० प्रतिशत घटनामा वास्तविक कारण पत्ता लाग्न सकेको छैन। प्रारम्भिक शुक्राणु विकासको प्रक्रिया स्पष्ट रूपमा बुझ्न सके आनुवंशिक तथा जैविक कारण पहिचान गर्न सहज हुने र भविष्यमा नयाँ उपचार विधि तथा औषधि विकासको बाटो खुल्ने विश्वास गरिएको छ। यद्यपि प्रयोगशालामा तयार गरिएका यी कोशिका पूर्ण रूपमा कार्यक्षम छन् वा छैनन् भन्ने कुरा आगामी अध्ययनबाट पुष्टि गर्नुपर्ने अनुसन्धानकर्ताको भनाइ छ।

यस अध्ययनमा वैज्ञानिकहरूले मानव कोशिकालाई पुनः कार्यक्रम गरी बहुक्षमता स्टेम सेलमा रूपान्तरण गरेका थिए । त्यसपछि विशेष जैविक संकेतको प्रयोग गरेर ती कोशिकालाई प्रारम्भिक प्रजनन कोशिकामा परिवर्तन गरिएको थियो। ती कोशिकालाई विकासशील मुसाको अण्डकोषका सहायक कोशिकासँग मिसाएर मुसाको मिर्गौलामाथि बनाइएको विशेष जैविक थैलीमा प्रत्यारोपण गरिएको थियो, जहाँ कोशिकाले अनुकूल वातावरण पाएर विकास गरेका थिए।

करिब छ महिनापछि ती कोशिकाले अण्डकोषजस्तै नलीयुक्त संरचना बनाउँदै स्पर्मेटोगोनिया अवस्थासम्म विकास गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख गरिएको छ । यही प्रारम्भिक कोशिकाबाट पछि परिपक्व शुक्राणु बन्ने प्रक्रिया सुरु हुने भएकाले यसलाई मानव प्रजनन विज्ञानमा महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ। साथै, विकसित कोशिकामा सक्रिय भएका जीनहरू सामान्य मानव स्पर्मेटोगोनियासँग धेरै हदसम्म मिल्दोजुल्दो रहेको पनि अनुसन्धानले देखाएको छ ।