काठमाडौँ । विश्वकै लोकप्रिय नक्सा सेवा गुगल अर्थमा थपिएको कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित नयाँ सुविधा सार्वजनिक भएको एक दिनमै बन्द गरिएको छ । उपग्रह तथ्याङ्कका आधारमा वास्तविकजस्तै देखिने नयाँ तस्बिर बनाउन सक्ने यो सुविधाले गलत सूचना फैलाउने जोखिम बढाउने भन्दै अनुसन्धानकर्ता, तथ्य परीक्षणकर्ता र डिजिटल सुरक्षा विज्ञहरूले चर्को विरोध गरेपछि गुगलले सुविधा फिर्ता लिएको हो ।

गुगलले ‘क्रिएट इमेज’ नामक यो सुविधा आफ्नो ‘नानो बनाना–२’ कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रविधिको प्रयोग गरेर सार्वजनिक गरेको थियो । यसले गुगल अर्थमा उपलब्ध उपग्रह, हवाई तथा त्रिआयामिक नक्साको तथ्याङ्क प्रयोग गरी कुनै पनि स्थानको नयाँ दृश्यात्मक तस्बिर केही सेकेन्डमै तयार गर्न सक्थ्यो । कम्पनीले यसलाई ऐतिहासिक घटनाको दृश्यात्मक पुनर्निर्माण, घरजग्गा तथा पूर्वाधार योजना, शैक्षिक सामग्री निर्माण र विभिन्न प्रस्तुतीकरणलाई सहज बनाउने उद्देश्यले विकास गरिएको जनाएको थियो ।

तर सुविधा सार्वजनिक हुनासाथ खुला स्रोत सूचनाविज्ञ, अनुसन्धानकर्ता र तथ्य परीक्षण गर्ने संस्थाहरूले गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका थिए । उनीहरूका अनुसार गुगल अर्थलाई विश्वभरका पत्रकार, अनुसन्धानकर्ता, सरकारी निकाय र सर्वसाधारणले भरपर्दो स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् । त्यही मञ्चबाट कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहायताले वास्तविकजस्तै देखिने नक्कली उपग्रह तस्बिर तयार गर्न सकिने भएपछि गलत सूचना फैलाउन, युद्ध वा प्राकृतिक विपत्तिसम्बन्धी झुटा दाबीलाई विश्वसनीय देखाउन र जनमानसलाई भ्रमित पार्न निकै सजिलो हुने उनीहरूको भनाइ थियो ।

डिजिटल अनुसन्धान विज्ञ हेन्क भान एसले गुगलले दुई दशकभन्दा बढी समय लगाएर विश्वसनीय नक्सा सेवा निर्माण गरे पनि अहिले त्यही सेवामा वास्तविकताको सट्टा काल्पनिक दृश्य बनाउने सुविधा थप्नु गम्भीर गल्ती भएको टिप्पणी गरेका छन् । अमेरिकी अनुसन्धान संस्था अमेरिकन इन्टरप्राइज इन्स्टिच्युटका विश्लेषक ब्रेडी अफ्रिकले पनि यस्ता तस्बिर सामाजिक सञ्जालमार्फत तीव्र रूपमा फैलिन सक्ने र त्यसले पत्रकार, अनुसन्धानकर्ता तथा तथ्य परीक्षणकर्ताका लागि वास्तविक र नक्कली छुट्याउन झन् कठिन हुने चेतावनी दिएका छन् ।

परीक्षणका क्रममा यो सुविधाबाट पेरिसमा विस्फोट, इरानका आणविक केन्द्रमा आक्रमण, रुसमा बमबारी, सिरियामा आतङ्कवादी प्रशिक्षण शिविर, बङ्गलादेशमा भीषण बाढी, अमेरिका–मेक्सिको सीमामा आप्रवासी शिविर तथा जर्जियामा शङ्कास्पद गोदामजस्ता पूर्ण रूपमा काल्पनिक तर अत्यन्त वास्तविक देखिने उपग्रह तस्बिर तयार गर्न सफल भएको बताइएको छ । विज्ञहरूका अनुसार यस्ता तस्बिर अन्तर्राष्ट्रिय तनाव बढाउन, युद्धसम्बन्धी झुटा सूचना फैलाउन वा आर्थिक बजारलाई समेत प्रभावित पार्न प्रयोग हुन सक्थे ।

गुगलले धेरै पेशागत प्रयोगकर्ताले यो सुविधा सकारात्मक कामका लागि प्रयोग गरे पनि केही व्यक्तिले कम्पनीको नीतिविपरीत सामग्री बनाउन थालेपछि हालका लागि सुविधा हटाइएको जनाएको छ । कम्पनीका अनुसार कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट तयार गरिएका तस्बिरमा डिजिटल पहिचान चिन्ह राखिएको थियो, तर सामान्य प्रयोगकर्ताले त्यसलाई सजिलै छुट्याउन नसक्ने भएकाले बलियो सुरक्षा प्रणाली विकास नभएसम्म सुविधा पुनः सञ्चालन नगरिने बताइएको छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट बनेका नक्कली तस्बिरले यसअघि पनि ठूलो विवाद निम्त्याएका छन् । सन् २०२३ मा अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयमा विस्फोट भएको भन्दै सार्वजनिक गरिएको नक्कली तस्बिरका कारण केही समय सेयर बजारसमेत प्रभावित भएको थियो । त्यस्तै अमेरिका–इरान तनावका बेला अमेरिकी सैन्य अड्डा ध्वस्त भएको दाबी गर्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट तयार गरिएको तस्बिर पनि लाखौँ पटक हेरिएको थियो । यही अनुभवका कारण विश्वसनीय सूचना प्रणालीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग गर्दा थप सावधानी अपनाउनुपर्ने माग अहिले झन् बलियो बनेको छ ।