काठमाडौं । अमेरिकामा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास कति तीव्र गतिमा अघि बढाउने र त्यसलाई कसरी सुरक्षित बनाउने भन्ने विषयमा बहस तीव्र बनेको छ । यो बहसमा अहिले मुख्य रूपमा तीन फरक धार देखिएका छन् ।

एक पक्ष कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनियन्त्रित रूपमा अघि बढे मानव सभ्यतामाथि नै खतरा आउन सक्ने भन्दै विकासको गति केही कम गर्नुपर्ने पक्षमा छ । अर्को पक्ष अमेरिका कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दौडमा चीनभन्दा पछि पर्न नहुने भन्दै तीव्र विकासको पक्षमा छ। तेस्रो धार भने विकास रोक्नुको सट्टा सुरक्षा व्यवस्था, नियम र मानवीय निगरानीलाई बलियो बनाउनुपर्ने पक्षमा छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको जोखिमबारे चिन्ता व्यक्त गर्ने प्रमुख व्यक्तिमध्ये एन्थ्रोपिकका सहसंस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत डारियो अमोडेई छन् । उनले भविष्यमा विकसित हुने कृत्रिम बुद्धिमत्ता निकै खतरनाक बन्न सक्ने र यसको दुरुपयोग जैविक हतियार निर्माणजस्ता काममा समेत हुन सक्ने चेतावनी दिँदै आएका छन् । उनले लामो समयदेखि यस क्षेत्रमा सरकारी नियमन आवश्यक रहेको बताउँदै आएका छन् । हालै उनले करिब ३ हजार ८ सय शब्दको लेखमार्फत विश्वभर कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासको गति केही कम गर्न प्रस्ताव गरेका छन् ।

ओपनएआईका सहसंस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत साम अल्टम्यानको धारणा पनि पछिल्लो समय केही परिवर्तन भएको देखिन्छ । उनले यसअघि कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट मानव अस्तित्वमा पर्न सक्ने जोखिमबारे चेतावनी दिएका थिए भने अमेरिकी संसद्मा शक्तिशाली कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीमा नियम आवश्यक रहेको धारणा राखेका थिए। तर पछि उनले यसको विकासबाट आउने परिवर्तन क्रमिक हुने र व्यवस्थापन गर्न सकिने बताएका थिए ।

सन् २०२६ जुलाईमा ओपनएआईका दुई कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली परीक्षणका क्रममा मानवीय सहयोगबिना बाह्य प्रणालीमा प्रवेश गरेको जानकारी सार्वजनिक भएपछि अल्टम्यानले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासको गति कम गर्ने समय आएको बताएका थिए । उनले अमोडेईले अघि सारेको विकासको गति केही कम गर्ने प्रस्तावलाई समेत समर्थन गरेका छन् ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको जोखिमबारे लामो समयदेखि बोल्दै आएका इलोन मस्कले यसको मानवका लागि खतरनाक बन्न सक्ने सम्भावना १० देखि २० प्रतिशतसम्म रहेको अनुमान व्यक्त गरेका छन्। उनले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई आणविक हतियारभन्दा पनि खतरनाक हुन सक्ने बताएका छन् । आफ्नै कृत्रिम बुद्धिमत्ता कम्पनी सञ्चालन गरिरहेका मस्कले अमोडेईको प्रस्तावप्रति समर्थन जनाउँदै सामाजिक सञ्जालमा ‘डारियो सही छन्’ भन्ने प्रतिक्रिया दिएका छन् ।

अमेरिकाका ठूला प्रविधि कम्पनीमध्ये माइक्रोसफ्टका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सत्य नडेला भने कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास रोक्ने पक्षमा देखिँदैनन् । तर उनले यसको विकास सोचविचारसहित र मानवीय निगरानीमा हुनुपर्ने बताउँदै आएका छन्। मानिसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर जाने प्रणालीको उपयोगिता नरहने उनको धारणा छ। साथै, उनी कृत्रिम बुद्धिमत्ताको व्यापक प्रयोग र खुला प्रणालीको विकासलाई समेत समर्थन गर्छन् ।

गुगल तथा अल्फाबेटका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सुन्दर पिचाई कृत्रिम बुद्धिमत्ताका जोखिमलाई स्वीकार गरे पनि अत्यन्त कडा नियमको पक्षमा छैनन् । उनको धारणा अनुसार कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग र जोखिमअनुसार फरक–फरक नियम बनाउनुपर्छ। जोखिम नियन्त्रणसँगै यसबाट प्राप्त हुन सक्ने फाइदाबाट पछि पर्नु पनि चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने उनको भनाइ छ ।

मेटाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत मार्क जुकरबर्गले कृत्रिम बुद्धिमत्ता केही ठूला कम्पनीमा मात्र सीमित हुनु झनै जोखिमपूर्ण हुन सक्ने बताएका छन् । त्यसैले यसको पहुँच विस्तार गर्नुपर्ने उनको धारणा छ। अमेरिकी कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकासको गति सुस्त भए त्यसबाट चीनलाई लाभ पुग्न सक्ने चेतावनी पनि उनले दिएका छन्। यद्यपि, उनले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सुरक्षासम्बन्धी चिन्तालाई पनि स्वीकार गरेका छन्। मेटाले भविष्यमा आफ्ना सबैभन्दा शक्तिशाली प्रणाली सबैका लागि खुला रूपमा उपलब्ध नगराउने सम्भावनासमेत देखिएको छ ।

मेटामा कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्बन्धी ठूला परियोजनामा संलग्न वाङ सिचेङले एक रणनीतिक दस्तावेजमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट विकसित हुने अतिबौद्धिक प्रणालीलाई आणविक बमपछि सबैभन्दा खतरनाक विषयका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनका अनुसार अमेरिकाले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई प्रविधिका रूपमा मात्र नभई राष्ट्रिय सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक दृष्टिले पनि हेर्नुपर्छ ।

एनभिडियाका सहसंस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत जेन्सन हुआङ भने कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकासका प्रमुख समर्थकमध्ये छन् । कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकास गर्ने अधिकांश ठूला कम्पनीले प्रयोग गर्ने चिप निर्माणमा एनभिडियाको महत्वपूर्ण भूमिका छ। हुआङले सरकारबाट कृत्रिम बुद्धिमत्तामाथि थप नियम माग्नुभन्दा यसको विकासलाई अघि बढाउनुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन् । कृत्रिम बुद्धिमत्ताका कारण रोजगारीमा पर्ने प्रभाव र अमेरिकी चिप अन्य देशमा बिक्री गर्ने विषयमा उनको अमोडेईसँग सार्वजनिक मतभेदसमेत भएको छ ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासको गति कम गर्ने पक्षमा छैनन्। उनको प्राथमिकता अमेरिकालाई कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दौडमा चीनभन्दा अगाडि राख्नु रहेको छ । धेरै नियम लगाए अमेरिकी प्रविधि क्षेत्र पछाडि पर्न सक्ने उनको तर्क छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताका लागि आवश्यक विद्युत् तथा तथ्याङ्क केन्द्रको पूर्वाधार विस्तार र धेरै मानिसले प्रयोग गर्न सक्ने प्रणालीको विकासलाई उनले जोड दिएका छन् ।

एनभिडियाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुआङसँगको एक कार्यक्रममा ट्रम्पले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासमा सरकारको धेरै हस्तक्षेप हुन नहुने बताएका थिए ।

यसरी अमेरिकामा कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई लिएर बहस प्रविधि कम्पनीको सीमाबाट बाहिरिएर राष्ट्रिय नीति र राजनीतिक बहसको विषय बनेको छ । विशेषगरी सुरक्षा कि तीव्र विकास, सरकारी नियमन कि न्यून हस्तक्षेप र अमेरिका–चीन प्रविधि प्रतिस्पर्धा अहिले बहसका प्रमुख विषय बनेका छन् । यससम्बन्धी निर्णयले आगामी दिनमा रोजगारी, शिक्षा, व्यापार, दैनिक जीवन र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगसम्बन्धी नियममा समेत प्रभाव पार्ने देखिन्छ ।