काठमाडौँ । बंगलादेशले पूर्वप्रधानमन्त्री शेख हसिनाको भारतबाट प्रत्यर्पणको मागलाई जोड दिँदै प्रधानमन्त्री तारिक रहमानको भारत भ्रमणबारे पुनर्विचार गर्ने संकेत दिएको छ ।

हसिनाको स्वदेश फिर्तीको विषय उठिरहेको समयमा बंगलादेश र भारतबीचको सम्बन्धसमेत नयाँ मोडमा पुगेको देखिएको छ । बंगलादेशको विदेश मन्त्रालयले हसिनाले टाढाको स्थानबाट गरेको विद्युतीय पत्रकार सम्मेलनको आलोचना गरेको छ । यद्यपि, हसिनाले आगामी डिसेम्बरमा स्वदेश फर्कने इच्छा व्यक्त गरेको विषयलाई आधिकारिक वक्तव्यमा उल्लेख गरिएको छैन ।

भारतसँगको सम्बन्धमा किन आयो परिवर्तन ?

बंगलादेशका पूर्वराजदूत तथा बंगलादेश उद्यम संस्थानका अध्यक्ष एम. हुमायुन कबिरले भारतसँगको सम्बन्ध पुनर्विचार गर्नुपर्ने बताएका छन् । उनका अनुसार भूगोल, इतिहास र पारस्परिक निर्भरताका कारण बंगलादेश र भारत गहिरो रूपमा जोडिएका छन् । तर अब बंगलादेश कुनै एक साझेदारमाथि अत्यधिक निर्भर नहुने र आफ्नो आवश्यकता तथा हितअनुसार सबै देशसँग सम्बन्ध अघि बढाउने नीति लिनुपर्ने उनको भनाइ छ । बंगलादेशमा प्रधानमन्त्री तारिक रहमान नेतृत्वको सरकार गठन भएको छ महिना पूरा भइसकेको छ । सरकारले कानुन व्यवस्था, ऊर्जा संकट र आर्थिक समस्यालाई लिएर आलोचना खेपिरहेको छ ।

सरकारमाथि बढ्दो दबाब

सरकारले जनताप्रति संवेदनशील सरकारको छवि बनाउने प्रयास गरिरहेको भए पनि सत्तारूढ दलका केही नेताको गतिविधिले त्यसमा असर परेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ ।

यसैबीच, जमात ए इस्लामी नेतृत्वको विपक्षी गठबन्धनले पाकिस्तानसँग बढ्दो निकटताको विषयमा सरकारको आलोचना गरिरहेको छ । विपक्षीले सन् १९७१ मा पाकिस्तानबाट स्वतन्त्र भएको बंगलादेशले भारतसँगको सम्बन्ध कमजोर पारेर पाकिस्तानसँग नजिकिनु उचित नभएको बताउँदै आएको छ ।

जमात ए इस्लामीको स्वतन्त्रता आन्दोलनसँग जोडिएको विवादित इतिहास छ । शेख हसिनाको सरकारले प्रतिबन्ध लगाएको उक्त दलमाथिको प्रतिबन्ध मोहम्मद युनुस नेतृत्वको अन्तरिम सरकारका क्रममा हटाइएको थियो । अहिले यो संसद्मा प्रमुख विपक्षी शक्तिका रूपमा रहेको छ ।

कमजोर बन्दै बंगलादेशको अर्थतन्त्र

विश्व बैंकको बंगलादेश विकाससम्बन्धी प्रतिवेदनले आर्थिक वर्ष २०२६ मा बंगलादेशको आर्थिक वृद्धि ३.९ प्रतिशतमा सीमित हुने अनुमान गरेको छ।

मध्यपूर्वमा लामो समयसम्म द्वन्द्व जारी रहेमा बंगलादेशमा त्यसको गम्भीर असर पर्न सक्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । महँगी बढ्ने, ऊर्जा अनुदानका कारण सरकारी वित्तमा दबाब पर्ने, आयात लागत बढ्ने, निर्यात कमजोर हुने र विदेशबाट आउने आम्दानी घट्ने जोखिम रहेको जनाइएको छ ।

सरकार गठन भएको छ महिना पूरा हुँदा पनि अर्थतन्त्रले आशाजनक प्रदर्शन गर्न नसकेको बताइएको छ । महँगी नियन्त्रण, राजस्व वृद्धि र ऊर्जा संकट समाधान सरकारका प्रमुख चुनौती बनेका छन् ।

हसिनाको स्वदेश फिर्तीले बढाउन सक्छ राजनीतिक तनाव

यस्तो अवस्थामा शेख हसिनाको स्वदेश फिर्तीले राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउने जोखिम रहेको बंगलादेशी पक्षको आकलन छ । यसले लगानीकर्तामा असर पार्नुका साथै कमजोर अवस्थामा रहेको आर्थिक सुधार प्रक्रियालाई समेत प्रभावित गर्न सक्ने देखिन्छ । हसिनाले डिसेम्बरमा स्वदेश फर्कने इच्छा व्यक्त गरेकी थिइन् । डिसेम्बरलाई बंगलादेशमा सन् १९७१ को मुक्ति युद्धको स्मरणमा ‘विजय महिना’का रूपमा मनाइन्छ ।

हसिनाले स्वदेश फर्किएपछि आफूले जेल वा मृत्युदण्डसमेत सामना गर्नुपर्ने हुन सक्ने स्वीकार गरेकी थिइन् । उनले आफूलाई देशको लोकतान्त्रिक भविष्यका लागि व्यक्तिगत जोखिम लिन तयार नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेकी छन् । तर उनको स्वदेश फिर्तीले सरकार र अवामी लिगबीचको तनाव थप बढाउन सक्ने सम्भावना छ । अवामी लिगलाई राजनीतिक गतिविधिमा सहभागी हुन प्रतिबन्ध लगाइएको अवस्थामा हसिनाको गिरफ्तारीले थप अशान्ति निम्त्याउन सक्ने र अन्तर्राष्ट्रिय आलोचना बढ्न सक्ने जोखिम छ ।

भारतले हसिनालाई प्रत्यर्पण नगर्न सक्ने आधार

बंगलादेशको विदेश मन्त्रालयका अनुसार भारत र बंगलादेशबीच सन् २०१३ मा प्रत्यर्पण सन्धि भएको थियो, जसलाई सन् २०१६ मा संशोधन गरिएको थियो । सन्धिको छैटौँ धाराअनुसार राजनीतिक अपराधसँग सम्बन्धित केही अवस्थामा प्रत्यर्पण अस्वीकार गर्न सकिने व्यवस्था छ । यद्यपि हत्या, गैरइरादतन हत्या, गम्भीर चोट पुर्‍याउने आक्रमण, ज्यान जोखिममा पार्ने उद्देश्यले विस्फोटक वा हतियार प्रयोग तथा बहुपक्षीय सन्धिको दायित्व उल्लङ्घनजस्ता केही अपराधलाई राजनीतिक अपराध नमानिने व्यवस्था पनि सन्धिमा छ ।

त्यसैले भारतले हसिनासम्बन्धी विषयमा कानुनी र न्यायिक प्रक्रियालाई ध्यानमा राखेर निर्णय लिनुपर्ने अवस्था छ। विशेषगरी हसिनाविरुद्ध मृत्युदण्डको जोखिम रहेको अवस्थामा भारतको निर्णय महत्वपूर्ण बन्नेछ ।

हसिना परिवारको पुरानो त्रासदी

७८ वर्षीया शेख हसिनामाथि मृत्युदण्डको खतरा रहेको विषयले बंगलादेशको राजनीतिलाई थप संवेदनशील बनाएको छ । बंगलादेशका संस्थापक नेता शेख मुजीबुर रहमान, उनकी पत्नी बेगम फजिलातुन्नेसा, छोराहरू शेख कमाल, शेख जमाल र १० वर्षीय शेख रसलेसहित परिवारका धेरै सदस्यको सन् १९७५ मा हत्या गरिएको थियो। त्यस समयमा शेख हसिना र उनकी बहिनी रेहाना विदेशमा रहेकाले उनीहरू बाँच्न सफल भएका थिए ।

यस पृष्ठभूमिमा हसिनाको सम्भावित स्वदेश फिर्तीले बंगलादेशको राजनीति र भारत–बंगलादेश सम्बन्धमा थप तनाव निम्त्याउन सक्ने देखिन्छ। त्यसैले अहिलेको अवस्थामा घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियाल्नु र आगामी कदमको प्रतीक्षा गर्नु नै उपयुक्त देखिन्छ ।