काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा बुधबार आएको भीषण बाढीपछि तिब्बततर्फ रहेका हिमताल र त्यहाँबाट नेपालतर्फ आउने नदीमा हुन सक्ने आकस्मिक बाढीको जोखिम फेरि चर्चामा आएको छ । बाढीको वास्तविक स्रोतबारे आधिकारिक पुष्टि भइनसकेको भए पनि तिब्बती भूभागमा रहेका हिमतालबाट अचानक पानी निस्किएको वा हिमनदीजन्य कुनै घटनाले भोटेकोशीमा अस्वाभाविक बहाव बढाएको हुनसक्ने आशंका गरिएको छ ।

बुधबार बिहान तिब्बततर्फबाट भोटेकोशी नदीमा एक्कासि ठूलो परिमाणमा पानी प्रवेश गरेपछि रसुवाको टिमुरे, रसुवागढी, स्याफ्रुबेँसीलगायत क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुगेको छ । बाढीका कारण सडक, पुल, विद्युत् आयोजना, सञ्चार तथा अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेको छ । घटनाको कारण भने अझै स्पष्ट भइसकेको छैन । गत वर्षको भोटेकोशी बाढीलाई भने तिब्बततर्फ रहेको हिमतालबाट पानी निस्किएको घटनासँग जोडिएको थियो ।

यस्तो घटनाले नेपाल–चीन सीमापार क्षेत्रमा रहेका हिमतालको अवस्थाबारे नियमित निगरानी, तथ्यांक आदानप्रदान र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणालीको आवश्यकता पुनः उजागर गरेको छ ।

तिब्बतमा हजारौँ हिमताल

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (ICIMOD) र संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) ले कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी बेसिनमा गरेको अध्ययनअनुसार सन् २०१५ आसपासको अवस्थाका आधारमा ३ हजार ६२४ वटा हिमताल पहिचान भएका थिए । तीमध्ये २ हजार ७० वटा नेपालमा, १ हजार ५०९ वटा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रमा र ४५ वटा भारतमा रहेका थिए ।

यी सबै हिमताल जोखिमयुक्त भने होइनन् । तर हिमतालको आकार, पानीको मात्रा, ताल थामिएको प्राकृतिक बाँधको अवस्था, आसपासका हिमनदी तथा पहिरो र हिमपहिरोको सम्भावनालगायतका आधारमा केही तालबाट अचानक पानी बाहिरिएमा तलतर्फ विनाशकारी बाढी आउन सक्छ ।

ICIMOD र UNDP को अध्ययनले कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी बेसिनमा रहेका ४७ वटा हिमताललाई सम्भावित जोखिमयुक्त हिमताल (Potentially Dangerous Glacial Lakes–PDGLs) का रूपमा पहिचान गरेको थियो । तीमध्ये २५ वटा तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र, चीनमा, २१ वटा नेपालमा र एउटा भारतमा रहेको अध्ययनले देखाएको छ ।

यी ४७ मध्ये ४२ वटा कोशी नदी बेसिनमा पर्छन् । अध्ययनअनुसार तिब्बतमा रहेका जोखिमयुक्त हिमतालमध्ये कोशी बेसिनमा पर्ने तालहरूको संख्या उल्लेख्य छ । त्यसबाहेक तिब्बतमा त्रिशूली उप–बेसिनमा एउटा र अन्य जोखिमयुक्त तालहरू अरुण, तामाकोशी तथा सुनकोशी उप–बेसिनमा रहेको अध्ययनले देखाएको छ ।

जोखिमयुक्त तालको सूची पुरानै, जोखिम भने परिवर्तनशील

हिमतालको जोखिम स्थिर हुँदैन । जलवायु परिवर्तनसँगै हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र हुँदा नयाँ हिमताल बन्ने र पुराना तालको आकार बढ्ने सम्भावना हुन्छ । त्यसले हिमताल फुट्ने जोखिमसमेत बढाउन सक्छ । ICIMOD ले हिमतालको संख्या र क्षेत्रफलमा भइरहेको परिवर्तनले GLOF को जोखिम बढाइरहेको जनाएको छ ।

यसकारण सन् २०२० मा पहिचान गरिएका ४७ जोखिमयुक्त ताललाई मात्र आधार बनाएर अहिलेको अवस्था बुझ्न पर्याप्त नहुन सक्छ । पुराना तालको अवस्था परिवर्तन भएको हुनसक्ने र नयाँ जोखिमयुक्त तालसमेत बनेको हुनसक्ने भएकाले नियमित उपग्रह निगरानी, स्थलगत अध्ययन र वास्तविक समयको सूचना प्रणाली आवश्यक देखिन्छ ।

भोटेकोशी बाढीको स्रोत कुन हिमताल ? 

बुधबारको घटनापछि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न हो - भोटेकोशीमा एक्कासि आएको ठूलो पानीको स्रोत कहाँ थियो ?

यदि यो हिमताल फुटेर आएको हिमताल फुटेर आउने आकस्मिक बाढी (Glacial Lake Outburst Flood - GLOF) हो भने कुन तालबाट पानी निस्कियो, तालमा कति पानी थियो, त्यसको दूरी नेपाल सीमासम्म कति छ र पानी नेपाल आइपुग्न कति समय लाग्यो भन्ने विवरणले भविष्यका लागि ठूलो महत्व राख्छ ।

तर अहिले उपलब्ध सूचनाका आधारमा बुधबारको बाढी कुनै निश्चित हिमताल फुटेकै कारण आएको हो भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । रोयटर्सले पनि बाढीको तत्काल कारण स्पष्ट नभएको जनाएको छ । सञ्चारमाध्यममा भने तिब्बती क्षेत्रबाट अस्वाभाविक रूपमा ठूलो पानी भोटेकोशीमा प्रवेश गरेको र सम्भावित हिमताल विस्फोट वा हिमनदीजन्य पानीको आकस्मिक बहावतर्फ आशंका गरिएको उल्लेख छ ।

त्यसैले घटनाको वैज्ञानिक अनुसन्धान र तिब्बती भूभागको तत्कालीन उपग्रह तस्बिर विश्लेषणबाट मात्र वास्तविक स्रोत पहिचान गर्न सकिने देखिन्छ ।

पूर्वसूचना किन पुगेन ?

बुधबारको घटनाले अर्को गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ—सीमापार क्षेत्रमा हिमताल वा हिमनदीजन्य जोखिम उत्पन्न भएको अवस्थामा त्यसको सूचना नेपालसम्म कति छिटो पुग्छ ?

ICIMOD र UNDP ले यसअघि नै सीमापार हिमतालबाट हुने जोखिम घटाउन नियमित निगरानी, पूर्वसूचना प्रणाली र तथ्यांक आदानप्रदान आवश्यक रहेको औंल्याएका छन् । संस्थाहरूले हिमतालको अवस्थाबारे उपलब्ध सूचनाका आधारमा जोखिम मूल्याङ्कन र उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नुपर्ने बताएका छन् ।

तर भोटेकोशीजस्तो सीमा पार गरेर केही समयमै नेपाल आइपुग्न सक्ने बाढीमा पूर्वसूचनाको केही मिनेट वा घण्टाको फरकले समेत ठूलो मानवीय क्षति रोक्न सक्छ । त्यसैले चीनको तिब्बत क्षेत्रमा रहेका जोखिमयुक्त हिमतालको अवस्थाबारे नेपालले नियमित र प्रत्यक्ष सूचना पाउने व्यवस्था छ कि छैन भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बनेको छ ।

अब के खोज्ने ?

बुधबारको घटनापछि नेपालले कम्तीमा चार विषयमा तत्काल स्पष्टता खोज्नुपर्ने देखिन्छ ।

पहिलो, भोटेकोशीमा पानीको बहाव कहाँबाट र कुन समयमा अस्वाभाविक रूपमा बढ्यो भन्ने जलवैज्ञानिक तथ्यांक सार्वजनिक गर्न आवश्यक छ ।

दोस्रो, तिब्बतमा रहेका जोखिमयुक्त हिमतालको पछिल्लो अवस्था सार्वजनिक गर्नुपर्नेछ । सन् २०२० को अध्ययनमा पहिचान भएका २५ वटा सम्भावित जोखिमयुक्त तालमध्ये नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रको भोटेकोशीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने ताल कुन-कुन हुन् भन्ने विषयमा थप अध्ययन आवश्यक छ ।

तेस्रो, पूर्वसूचना प्रणालीको परीक्षण गर्नुपर्नेछ । चीनतर्फ कुनै जोखिमको संकेत देखिएको भए नेपाललाई कहिले सूचना पठाइयो, कुन निकायले प्राप्त गर्‍यो र स्थानीय प्रशासन तथा समुदायसम्म सूचना किन वा कसरी पुग्यो भन्ने विषयमा छानबिन हुनुपर्छ ।

चौथो, सीमापार जल तथा विपद् सूचना आदानप्रदानलाई वास्तविक समयको प्रणालीमा लैजानुपर्नेछ । हिमताल फुटेपछि मात्र सूचना आदानप्रदान गर्ने होइन, तालको पानीको मात्रा, सतह, हिमनदीको अवस्था र सम्भावित जोखिममा आएको परिवर्तनबारे नियमित तथ्यांक आदानप्रदान हुनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।

बाढीमात्र होईन, चेतावनी पनि 

नेपालमा सन् १९७७ यता २६ वटा GLOF घटना अभिलेख भएको ICIMOD ले जनाएको छ । तीमध्ये केही घटनाको सीमापार प्रभावसमेत परेको थियो । हिमनदी पग्लिने क्रम बढ्दै जाँदा नयाँ हिमताल बन्ने र पुराना हिमताल विस्तार हुने भएकाले भविष्यमा यस्ता घटना बढ्न सक्ने जोखिम वैज्ञानिक अध्ययनहरूले औंल्याउँदै आएका छन् ।

त्यसैले रसुवाको बुधबारको बाढीलाई केवल एउटा आकस्मिक प्राकृतिक विपद्का रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा सीमापार हिमताल, जलवायु परिवर्तन, पूर्वसूचना प्रणाली र नेपाल–चीनबीचको विपद् सूचना आदानप्रदानको समग्र अवस्थाको परीक्षण गर्ने घटनाका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ ।

 नेपालतर्फ असर पार्न सक्ने तिब्बतका हिमतालको वास्तविक समयको सूचना नेपालसँग कति छ, जोखिम पहिचान गर्ने संयन्त्र कति सक्षम छ र जोखिम देखिएपछि रसुवा तथा भोटेकोशी किनारका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न नेपालसँग कति समय हुन्छ ?

यिनै प्रश्नको जवाफले बुधबारको विपद् केवल एउटा घटना थियो कि भविष्यका अझ ठूलो जोखिमको संकेत हो भन्ने निर्धारण गर्न मद्दत गर्नेछ ।

तथ्यांक संकलनमा AI को सहयोग लिइएको  ।